GZM - Górnośląsko-Zagłębiowska Metropolia


Centrum Dokumentacji Deportacji Górnoślązaków zaprasza



CDDG / fot. materiały CDDG

Centrum Dokumentacji Deportacji Górnoślązaków powstało dzięki staraniom Urzędu Gminy Radzionków oraz ofiarności 28 gmin Górnego Śląska z województw śląskiego i opolskiego. Inicjatywa poświęcona jest ofiarom deportacji które miały miejsce na Górnym Śląsku po "wyzwoleniu" przez Armię Czerwoną w 1945 roku. W przeciągu kilku miesięcy wywieziono do katorżniczej pracy w różne rejony ZSRS ok. 40 tysięcy osób. Wielu zmarło w transporcie, jeszcze więcej zadręczono w łagrach pracą ponad siły, nieliczni wrócili aby dać świadectwo.

W listopadzie 2003 roku, w Muzeum Górnośląskim w Bytomiu, zaprezentowano wystawę pt. „Deportacje Górnoślązaków do ZSRR w 1945 roku”. Organizatorem było Oddziałowe Biuro Edukacji Publicznej Instytutu Pamięci Narodowej w Katowicach. Autorzy podjęli temat jednego z najboleśniejszych rozdziałów w historii Górnego Śląska, rozdziału starannie przemilczanego. Wystawa przedstawiała problem deportacji ze szczególnym uwzględnieniem przemysłowej części Górnego Śląska, jednocześnie podejmując próbę przełamania stereotypu ograniczającego to zjawisko tylko do wywózki górników.

W kilka lat po pierwszej prezentacji władze Radzionkowa, w styczniu 2007 roku, zwróciły się do IPN w Katowicach z prośbą o rozważenie możliwości przekazania wystawy w celu zorganizowania, na jej bazie, stałej ekspozycji upamiętniającej te tragiczne wydarzenia. Idea ta wynikała z kilku czynników. Podstawowy to taki, że społeczność Radzionkowa przeżyła bardzo dotkliwie wywózki w 1945 roku. Z terenu Radzionkowa wywiezionych zostało około 250 osób. Pamięć o tych wydarzeniach była wciąż żywa, ciągle w tym mieście żyły osoby, którym udało się powrócić z deportacji. Wiele rodzin nadal wspominało swoich ojców, czy dziadków, którzy nie wrócili z terenu ZSRR. Inną przyczyną było poczucie zarówno władz miasta, jak i jego mieszkańców, że te tragiczne wydarzenia nie są na Górnym Śląsku dostatecznie upamiętnione i utrwalone.

Idea stworzenia takiego miejsca właśnie w Radzionkowie spotkała się z pomysłem zagospodarowania nieczynnego dworca kolejowego. Budynek pochodzący z połowy XIX wieku był zaniedbany przez PKP. Instytut Pamięci Narodowej już 8 lutego 2007 roku odpowiedział pozytywnie na prośbę władz Radzionkowa wyrażając gotowość przekazania wystawy jako bezterminowy depozyt w celu zorganizowania stałej ekspozycji na terenie Radzionkowa. Równocześnie burmistrz miasta zwrócił się do PKP w Katowicach z wnioskiem o przejęcie przez samorząd dworca w Radzionkowie.

Centrum Dokumentacji Deportacji Górnoślązaków do ZSRR w 1945 roku pełni różne funkcje w obszarze edukacji, kultury, historii, a także zachowywania dziedzictwa kulturowego. Stała ekspozycja przybliża historię deportacji i uświadamia zwiedzającym, że 1945 rok – czas końca wojny i wyzwolenia, dla wielu śląskich rodzin był początkiem gehenny związanej z masową wywózką na wschód. Wielu Górnoślązaków pozostało na radzieckiej ziemi na zawsze i nie powróciło do swoich domów. Wystawa w interesujący sposób łączy ślady przeszłości w postaci eksponatów z nowoczesnymi rozwiązaniami multimedialnymi. Obiekty, które znajdują się w Centrum to przede wszystkim przedmioty codziennego użytku przywiezione z zesłania, jak np. łyżka, maszynka do golenia, brzytwa, walizka. Na wystawie można także zapoznać się z źródłami pisanymi. Za poprawność wyświetlania poszczególnych sekwencji tematycznych odpowiada kilka ukrytych komputerów sterujących 9 projektorami. W ścianach znajduje się między innymi blisko 10 km przewodów elektrycznych.

Drugie zadanie, które postawiono przed Centrum polega na gromadzeniu w jednym miejscu wszelkich możliwych do pozyskania materiałów na temat deportacji i udostępnianiu ich zainteresowanym. W zakres zbiorów dostępnych w czytelni wchodzą: publikacje, wyniki prac badawczych oraz materiały dydaktyczne. Zbiory poszerzają oryginały dokumentów − zaświadczenia wystawiane przez Państwowy Urząd Repatriacyjny, akty zgonów, zaświadczenia o pracy w kopalni, pamiętniki pisane na zesłaniu, listy itp. Młodzież może poszerzyć wiedzę na temat historii Górnego Śląska podczas zajęć edukacyjnych prowadzonych przez pracowników Centrum. Zajęcia, adresowane głównie do uczniów szkół gimnazjalnych i ponadgimnazjalnych, prowadzone są z wykorzystaniem „żywej historii” czyli eksponatów, tekstów źródłowych a także fragmentów ekspozycji.




Archiwum Historii Mówionej

W 2016 roku Centrum Dokumentacji Deportacji Górnoślązaków do ZSRR w 1945 roku przystąpiło do projektu Archiwum Historii Mówionej. Projekt, który rozpoczął się w 2009 roku organizowany jest przez Dom Współpracy Polsko-Niemieckiej we współpracy ze Związkiem Niemieckich Stowarzyszeń Społeczno-Kulturalnych w Polsce. Dotychczas zebrano ponad 300 relacji dotyczących przeszłości i obyczajowości Górnego Śląska, które udostępniane są na stronie www.e-historie.pl. Główny obszar działalności Centrum w ramach Archiwum Historii Mówionej dotyczy gromadzenia relacji związanych z deportacją Górnoślązaków do ZSRR w 1945 roku, a także społeczno-kulturowych konsekwencji wywózek. Jednakże zauważając, iż w Archiwum dominują obecnie wywiady z obszaru dzisiejszego województwa opolskiego, Centrum planuje także skupić się na relacjach odnoszących się do doświadczeń wojennej i powojennej rzeczywistości mieszkańców przemysłowej części Górnego Ślaska - z terenu obecnych Gliwic, Bytomia i Zabrza, ale i nie tylko.

W związku z tym Centrum poszukuje „Świadków Historii” – osób, które zechcą się podzielić z nami swoimi wspomnieniami i pozwolą je nagrać na nośniku audio. Szczególnie zależy nam na informatorach, którzy z racji wieku lub pełnionych funkcji czy zaangażowania społecznego uczestniczyli lub obserwowali ważne albo ciekawe wydarzenia. Poszukiwane są m. in. wspomnienia związanych z wkroczeniem Armii Czerwonej, te, które dotyczą problemów tożsamościowych a także inne zawiłości wynikające z życia na pograniczu kulturowo-narodowościowym. Osoby zainteresowane, znające kogoś kto mógłby się podzielić swoim doświadczeniem i opowiedzieć o ważnych wydarzeniach historycznych, są proszone o kontakt z Centrum Dokumentacji Deportacji Górnoślązaków – telefoniczny pod numerem 32 307 35 36 lub mailowy: kontakt@deportacje45.pl.




Udostępnij artykuł!




Górnośląsko-Zagłębiowska Metropolia: